Banner

Homeros

Odyssee

9.0
Jurgen Boel - 27 juli 2017

Toen vertaler Patrick Lateur in 2010 zijn vertaling van Homeros` Ilias af had, was dit groot nieuws. Niet omdat het werk van de Griekse bard finaal en volledig in het Nederlands vertaald zou zijn (er waren al een achttal vertalingen), maar wel omdat hij de hexameters waarin het originele werk overgeleverd werd, verving door vijfvoetige jamben en aldus de geest en sfeer van het origineel wist te benaderen. Met Odyssee heeft Lateur nu ook Homeros` tweede werk op dezelfde manier onder handen genomen.

De keuze voor de vijfvoetige jamben is opnieuw ingegeven door het feit dat beide werken van Homeros oorspronkelijk gezongen en voorgedragen werden. Beide epi waren geworteld in een lange, gekende traditie waarbij de verschillende barden waarschijnlijk naar eigen goeddunken (of geheugencapaciteit) verzen en uitweidingen toevoegden dan wel weglieten, zolang het basisverhaal maar behouden bleef. En waar de hexameter in het Oud-Grieks nog natuurlijk aanvoelt, betoogt Lateur dat de vijfvoetige jambe het Nederlands als spreektaal veel beter benaderd. Wie dat wil testen, kan enige verzen luidop (voor)lezen en merken hoe soepel de vertaling klinkt (zonder afbreuk te willen doen aan de vorige vertalingen).

Net als bij de Ilias het geval was, zorgt deze mondelinge traditie voor een aantal herhalingen en uitweidingen die bij het lezen als storend ervaren kunnen worden. De Odyssee is dan ook geen klassieke roman om in één ruk uit te lezen, maar veeleer een bundel gezangen die in stukken dient opgedeeld en geproefd te worden. Eén zang per dag lijkt al meer dan voldoende voor wie in het verhaal meegezogen wil worden. In het bijzonder omdat Homeros ook hier gul strooit met omschrijvingen en naamwoorden, waardoor Athena`s ogen doorheen het hele boek fonkelen en je zowat bij elke vermelding de halve stamboom nog eens meekrijgt opdat de lezer/toehoorder zou weten wie aangesproken wordt. Koppel daar nog eens het type uitvoerigheid aan dat tien verzen nodig heeft om een eenvoudige handeling te beschrijven en het mag een wonder heten dat ook maar iemand nog luistert.

En toch is dat laatste het geval, want zelfs al lezend – inclusief de vermelde euvels – blijft Odyssee een indrukwekkend staaltje vertelkunst dat rustig de tijd neemt om zijn verhaal te vertellen en een uitweiding meer of minder niet schroomt. Het verhaal zelf is genoegzaam bekend: na de val van Troje keren de “Griekse” helden huiswaarts op één man na, Odysseus. De man die de list met het houten paard bedacht (ook hier slechts zijdelings vermeld), wekte de woede van Poseidon op en zwerft bij aanvang van het verhaal al tien jaar rond, terwijl verschillende adellijke jongeren naar de hand van zijn vrouw dingen en de grenzen van de gastvrijheid ernstig overschrijden. Tijdens zijn reis komt Odysseus bovendien oog in oog te staan met een mensverslindende cycloop, sirenen, zeemonsters en andere gevaren die finaal aan al zijn kompanen het leven kosten.

Wie het verhaal kent, zal zich erover verbazen dat zowat alles wat Odysseus op zijn reis meemaakt, zich in vier gezangen laat vatten, terwijl het hele verhaal er niet minder dan 26 bevat. Homeros neemt dan ook de tijd om de situatie op het thuisfront te verhalen en Odysseus` zoon Telemachos en de vrijers te introduceren, alvorens de man rond wie alles draait eindelijk zijn opgang maakt door zich uit het bed van de nimf Calypso te hijsen, waarna hij na een korte reis aan het hof van de gastvrije Faiaken belandt en daar, nadat hij uiteindelijk toch herkend wordt, kort zijn befaamde omzwervingen uit de doeken doet. Eens geland in Ithaca, in de dertiende zang, neemt het epos opnieuw de nodige tijd om de hele situatie en de verdorvenheid van de verdoemde vrijers te schetsen op wie Odysseus dan toch zijn wraak zal nemen.

Tot de belangrijkste thema`s van de Odyssee behoren duidelijk het verlangen van Odysseus om naar huis te keren, de grilligheid van de goden voor wie de mens niet meer dan een speelbal is (zo is Poseidon wraakzuchtig en Athene op de hand van Odysseus), de trouw van Penelope (Odysseus` vrouw) en het belang van gastvrijheid waar elke vreemdeling en reiziger recht op heeft, maar die door de vrijers schaamteloos uitgebuit wordt. Opmerkelijk genoeg wordt Odysseus in het epos en de latere literatuur vaak als een held beschreven, terwijl hij net zo vaak egoïstisch en hypocriet is. Zo is Penelope hem na twintig jaar afwezigheid nog steeds trouw, hoewel hijzelf in die jaren met meer dan één vrouw het bed deelde. En ook zijn makkers komen er bekaaid vanaf wanneer Odysseus tegen hun raad in bijvoorbeeld besluit langer in de grot van de cycloop te blijven. Een beslissing die niet hem, maar wel verschillende van zijn makkers het leven kost.

De Odyssee is een werk van lange adem, een epos dat ongetwijfeld over verschillende dagen of nachten heen gezongen werd en een tijd bezong die voor de toehoorders, vertrouwd met het kader waarbinnen het zich afspeelde, al dan niet als werkelijk ervaren werd. Of de goddellijke held Odysseus al dan niet bestaan heeft, zal ongetwijfeld minder een rol gespeeld hebben dan de onderliggende boodschap die samenhing met de nood aan gastvrijheid, het gevaar van een nakende oorlog (in het laatste vers verijdeld) en het onafwendbare noodlot dat iedereen treft. Het is een werk dat zich duidelijk in een orale traditie plaatst, maar in zijn verhaalopbouw de bouwstenen meegeeft die nog steeds gelden. Patrick Lateur heeft zich bovendien opnieuw als homerische held getoond in de manier waarop hij in zijn vertaling streefde naar hetzelfde gevoel als dat van Homeros’ toehoorders toen zij de omzwervingen van Odysseus toehoorden.

E-mailadres Afdrukken
Tags: Homeros
 
Homeros
Atheaneum – Polak & Van Gennep

Uit ons archief
Banner

TEST